گرگان به‌طور اختصار و گذرا ، از آن نظر اهميت داشت كه تعدادى از گورستان‌هاى پرت متروكه به ويژه واقع در نقاط كوهستانى ، بىارتباط با مقاومت ، شكست و يا عقب‌نشينى احتمالى اعضاى اين نهضت‌ها نبوده‌اند . در اين باب هم در جايگاه خود شرح‌ها و استدلال‌هاى متعددى را از نظر گذرانده‌ايم . 7 - چون اكثر گورستان‌هاى قديمى منطقه گرگان تاريخى در حاشيه و اطراف بقاع و امامزاده‌ها واقع شده‌اند ، بدين‌سبب نخست نمايى از گنبد و بارگاه ، صندوق‌هاى روى مرقدها ، در بهاى قديمى و سپس چشم‌انداز گورستان‌ها و سنگ مزارها را ارائه داده‌ايم . در مواردى چند كتيبه‌هاى روى صندوق‌هاى اين مرقدها و نيز درب‌هاى قديمى را نيز به‌طور شاخص و محورى معرفى نموده‌ايم . 8 - در مواردى خاص و مهم ، همزمان با معرفى بقاع و گورستان‌ها ، به آگاهىدهى در مورد روستاهاى ويژه و طوايف و جمعيت‌هاى آنان نيز پرداخته‌ايم ، زيرا در حيطه كار منوگرافى ، معرفى آن‌ها ارتباط مستقيم با متن‌هاى روى كتيبه‌ها و سنگ مزارها داشته‌اند . شناخت طايفه « كفشگرها » پس از چندين قرن ، هم‌اينك توسط نگارنده فقط به‌خاطر وجود اسناد تاريخى و نيز بازخوانى متن سنگ مزارها بوده است . 9 - براى شناساندن طوايف و ايلات گذشته اين منطقه ، نگارنده علاوه بر بهره‌گيرى از متن اين سنگ‌ها ، از دانش تاريخى خويش در مورد ايران و گرگان ( كه در قالب چهار كتاب منتشر شده ) ، از حدود 700 سند تاريخى چاپ شده و نشده مثل وقفنامه‌ها ، مصالحه نامچه‌ها ، هبه‌نامچه‌ها ، مبايعه نامچه‌ها ، احكام و فرامين سلاطين و حكام بومى ، امريه‌ها و . . . نيز بهره فراوان برده است . در اين حيطه ، ضرورت دارد به يك مورد مهم ديگر هم اشاره شود ، مثلا « گيل » ها و « ديلم » ها از حدود قرن 3 و 4 ه . ق . مخصوصا در عهد حكومت آل زيار از منطقه گيلان به سوى طبرستان و گرگان سرازير شدند و در چند مكان استقرار يافتند . طوايف مختلف ديلم ، ملك و گيل احفاد و بازماندگان همين گروه محسوب مىشوند كه هنوز در سراسر استان كنونى گلستان ( از جمله علىآباد كتول ) به زندگى خود ادامه مىدهند . وقفنامه سال 950 ه اشاره به ملك علاء الدين گيلانى ، اجازه نامچه سال 1025 ه اشاره به ملك قربان گيل و نيز سند تاريخى سال 1049 از ملك محمد حسين فيروز شاه نام مىبرند . به علاوه بر روى متن تعداد بسيارى از سنگ مزارها در شرق و غرب اين خطه هنوز مىتوان نام گيل ، ديلم و ملك را به چشم ديد . 10 - در سراسر نقاط مورد كنكاش اين نگارنده ، قديمىترين كتيبه‌هاى آجرى متعلق به